Ұлы даланың төсінде талай өркениеттің ізін сақтап, тарихтың талай дауылына куә болған Отырар – халқымыздың рухани жадындағы айрықша мекен. Оның әрбір топырағы – тарих, әрбір жәдігері – өткен дәуірдің үнін жеткізетін аманат.
Сырдария мен Арыс өзендерінің тоғысқан алқабында орналасқан Отырар – сан ғасырлық тарихы бар көне шаһарлардың бірі. Ежелгі дәуірден бастап бұл өңір Ұлы Жібек жолының бойындағы маңызды мәдени, экономикалық және рухани орталықтардың қатарында болды. Шығыс пен Батысты жалғаған керуен жолдары Отырар арқылы өтіп, қаланың халықаралық сауда мен мәдени байланыстардағы рөлін арттырды.
Отырардың тарихы – бір ғана қаланың тарихы емес. Ол – Ұлы даланың өркениеттік дамуының айнасы. Қала орнында жүргізілген археологиялық зерттеулер мұнда отырықшы мәдениеттің, қолөнердің, сауданың, ғылым мен білімнің жоғары деңгейде дамығанын аңғартады. Қазба жұмыстары барысында табылған керамикалық бұйымдар, теңгелер, зергерлік әшекейлер, құрылыс қалдықтары, су жүйелері мен тұрмыстық заттар – Отырар тұрғындарының өзіндік мәдениеті қалыптасқанын айғақтайтын құнды деректер.
Ұлы Жібек жолының бойындағы ұлы шаһар
Отырардың өркендеуіне оның географиялық орналасуы ерекше ықпал етті. Қала Ұлы Жібек жолының маңызды тармақтарының бірінде орналасып, алыс-жақын елдермен сауда-саттық және мәдени байланыс орнатты. Керуендермен бірге мұнда түрлі тауарлар ғана емес, жаңа білім, өнер, салт-дәстүр мен дүниетаным да келіп отырды.
Отырар базарларында жергілікті шеберлердің қолынан шыққан бұйымдармен қатар, алыс өлкелерден жеткізілген тауарлар да саудаға түскен. Қаланың өзіндік ақша айналымы болғанын археологиялық олжалардан табылған теңгелер де дәлелдейді.
Қаладағы суландыру жүйесінің дамуы да Отырар өркениетінің жоғары деңгейін көрсетеді. Арыс өзенінің суын тиімді пайдаланып, егіншілікпен айналысқан тұрғындар түрлі дақылдар өсірген. Қолөнер кәсібі де кең қанат жайып, қыш жасау, металл өңдеу, зергерлік, сүйек пен ағашты өңдеу сияқты кәсіптер дамыған.
Осының барлығы Отырардың жай ғана сауда бекеті емес, өзіндік экономикалық және мәдени жүйесі қалыптасқан ірі қала болғанын көрсетеді.
Отырар – ғылым мен білімнің ордасы
Отырардың тарихи маңызын арттыратын басты құндылықтардың бірі – оның ғылым мен білімнің дамуына қосқан үлесі.
Бұл қасиетті топырақтан әлемдік ғылым тарихында өшпес із қалдырған ұлы ғұлама Әбу Насыр әл-Фараби дүниеге келген. Ғұлама мұрасы Отырардың тек экономикалық немесе әскери маңызы бар қала ғана емес, білім мен ойдың, ғылым мен философияның орталығы болғанын аңғартады.
Әл-Фарабидің есімі бүгінде бүкіл әлемге белгілі. Оның философия, логика, музыка, математика, саясаттану және басқа да ғылым салаларына қатысты еңбектері адамзат өркениетінің рухани қазынасына енді.
Сондықтан Отырар туралы сөз қозғағанда, біз бір ғана көне қаланың тарихын емес, қазақ даласында ғылым мен білімнің ерте кезеңдерден-ақ тамыр жайғанын айтамыз.
Қасіретті кезең және қайта жаңғыру
Отырар тарихында халық жадында мәңгі қалған ең ауыр кезеңдердің бірі – XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы.
1219 жылы Отырарға бағытталған моңғол әскері қалаға үлкен қауіп төндірді. Қала тұрғындары мен оның қорғаушылары бірнеше ай бойы қарсыласып, туған жерін қорғады. Отырар қорғаны – ерлік пен елдік рухтың символына айналған тарихи оқиғалардың бірі.
Шапқыншылық салдарынан қала ауыр қирауға ұшырады. Алайда Отырар тарихы осы тұста аяқталған жоқ. Қала кейін қайта жанданып, тіршілігін жалғастырды. Оның қайта гүлденуі – халықтың өміршеңдігін, туған жерге деген байланысын және өркениетті қалпына келтіруге деген ұмтылысын көрсетеді.
Ғасырлар бойы түрлі тарихи кезеңдерді бастан өткерген Отырар бірде әлсіреп, бірде қайта түлеп, Ұлы даланың мәдени-тарихи кеңістігіндегі орнын сақтап қалды.
Топырақ астындағы тарих
Бүгінде Отырар қалажұрты – Қазақстанның аса маңызды археологиялық ескерткіштерінің бірі.
Ғасырлар бойы жер қойнауында сақталған жәдігерлер археологтардың қажырлы еңбегі арқылы қайта жарыққа шығуда. Әрбір қазба маусымы – өткеннің жаңа бір парағын ашатын ғылыми ізденіс.
Археологиялық зерттеулер барысында қаланың құрылымы, тұрғын үйлері, қоғамдық ғимараттары, қолөнер орындары, көше-жол жүйесі мен суландыру арналары туралы мол мағлұмат жиналды.
Бір қарағанда қарапайым көрінетін көне қыш сынығы немесе металл бұйымның өзі белгілі бір дәуірдің тұрмысынан, кәсібінен, талғамынан хабар береді. Сол себепті археолог үшін әрбір жәдігер – үнсіз жатқан тарихтың тілі.
Отырардың құндылығы да осында. Оның тарихын тек жазба деректерден емес, жер қойнауында сақталған материалдық мұрадан да оқуға болады.
Отырар – өткен мен бүгінді жалғайтын көпір
Қазіргі таңда Отырар мемлекеттік археологиялық музей-қорығы көне шаһардың тарихи-мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және көпшілікке таныстыру бағытында маңызды жұмыстар атқарып келеді.
Музей қорындағы археологиялық жәдігерлер – бірнеше ғасырдың ғана емес, мыңжылдықтардың куәсі. Монеталар, керамикалық бұйымдар, зергерлік әшекейлер, қару-жарақтар, тұрмыстық заттар, қолжазбалар мен басқа да тарихи құндылықтар Отырар өркениетінің сан қырын танытады.
Музей экспозициялары арқылы келушілер көне қаланың тыныс-тіршілігімен танысып, Отырар тұрғындарының тұрмысы мен мәдениеті жөнінде мағлұмат алады. Ал Отырар қалажұртына жасалған сапар адамды тарихпен бетпе-бет кездестіреді.
Бұл – жай ғана туристік бағыт емес. Бұл – ұлт тарихын сезінудің, ата-баба мұрасын танудың, өткен мен бүгіннің арасындағы рухани байланысты түсінудің мүмкіндігі.
Арыстанбаб – руханияттың алтын арқауы
Отырар өңірінің тарихи-мәдени келбетін Арыстанбаб кесенесінсіз елестету мүмкін емес.
Арыстанбаб – халық жадында ғасырлар бойы сақталған қасиетті тұлға. Кесене Отырар даласындағы рухани сабақтастықтың маңызды нышандарының бірі ретінде қадірленеді.
Осы өңірдегі тарихи орындар бір-бірімен сабақтасып, Отырардың біртұтас мәдени кеңістігін қалыптастырады. Отырар қалажұрты – өркениеттің, Арыстанбаб кесенесі – руханияттың, ал музей – осы мұраларды бүгінгі ұрпаққа жеткізетін алтын көпірдің символындай.
Тарихты сақтау – болашақты сақтау
Отырар – өткеннің ескерткіші ғана емес. Ол – бүгінгі ұрпаққа аманатталған тарихи жауапкершілік.
Көне шаһардың әрбір кірпіші, әрбір жәдігері, әрбір археологиялық қабаты бізге бір нәрсені еске салады: өркениет бір күнде қалыптаспайды. Оны ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан еңбек, білім, мәдениет пен рух қалыптастырады.
Сондықтан Отырарды сақтау – тек археологиялық ескерткішті қорғау емес. Бұл – халқымыздың тарихи жадын сақтау. Бұл – ұлттық мәдениеттің тамырын тереңдету. Бұл – келер ұрпаққа өткеніміз туралы шынайы дерек қалдыру.
Отырардың бүгінгі бейнесі – өткен мен келешектің тоғысқан тұсы. Оның үнсіз жатқан көне қабырғалары тарихты сөйлетсе, музей төріндегі жәдігерлер сол тарихты қазіргі заман адамымен байланыстырады.
Отырардың ұлылығы – оның құлағанында емес, қайта жаңғыра білгенінде. Оның қазынасы – алтын мен күмісте ғана емес, ғасырлар қойнауынан жеткен рухани мұрасында.
Отырар – Ұлы даланың жүрегінде сақталған өркениет ізі.
Отырар – тарихтың тағылымы.
Отырар – руханияттың алтын арқауы.
Отырар – мәдениеттің бесігі.
Өйткені Отырарды тану – тарихымызды тану.
Отырарды сақтау – ұлттық жадымызды сақтау.
Ал Отырардың мұрасын келер ұрпаққа жеткізу – баршамызға ортақ аманат.
Наушабаев Нұрсұлтан Қайратұлы, “Отырар” мемлекеттік археологиялық музей-қорығы РМҚК-ның эускурсия жетекшісі.
