Мыңжылдық тарихтың үнін сақтаған көне шаһардың қасіреті мен қайта жаңғыруы туралы
Ұлы даланың төсінде уақыттың талай дауылын бастан өткеріп, ғасырлар қойнауынан бүгінге жеткен қасиетті мекендер бар. Солардың бірі – Отырар. Сырдария мен Арыс өзендерінің тоғысқан өңірінде орналасқан көне шаһар бір кездері Ұлы Жібек жолының бойындағы ірі сауда және мәдени орталық қана емес, ғылым мен білім, қолөнер мен руханият қатар дамыған өркениет ошағы болды.
Бүгінгі ұрпақ үшін Отырар – археологиялық ескерткіш қана емес. Ол – халқымыздың тарихи жадын сақтаған, Ұлы даланың өркениеттік келбетін танытатын рухани мұра. Оның тарихында өрлеу де, құлдырау да, қасірет те, қайта жаңғыру да бар. Соның ішінде XIII ғасырдың басындағы Отырар апаты шаһар тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі болып қалды.
ҚАСІРЕТКЕ АЙНАЛҒАН КЕРУЕН
XIII ғасырдың басында Отырар өзінің саяси-экономикалық маңызын арттырып тұрған қуатты қала еді. Қала арқылы алыс-жақын елдерді жалғаған керуен жолдары өтіп, мұнда сауда-саттық қызу жүрді. Қолөнершілер еңбек етті, базарлар жұмыс істеді, түрлі елдерден келген көпестер мен саяхатшылар шаһарға аялдады.
Отырардың сол кезеңдегі маңызын оның билеушісі Қайырханның атымен байланысты тарихи оқиғалардан да көруге болады.
1218 жылы Отырарға Шыңғыс хан мемлекетіне тиесілі ірі сауда керуені келді. Керуеннің құрамында көптеген көпестер болғаны тарихи деректерде айтылады. Алайда көп ұзамай олардың тыңшылықпен айналысуы мүмкін деген күдік туып, керуен мүшелері тұтқындалып, дүние-мүлкі тәркіленеді.
Бұл оқиға тарихта «Отырар апаты» немесе «Отырар қасіреті» деп аталатын үлкен тарихи оқиғалардың басталуына себеп болған жағдайлардың бірі ретінде қарастырылады.
Көп ұзамай Шыңғыс хан әскері Отырарға қарай жорық бастады.
АЛТЫ АЙҒА СОЗЫЛҒАН ҚОРҒАНЫС
1219 жылы моңғол әскерінің Отырарды қоршауы басталды. Қала қорғанысы бірнеше айға созылды. Отырар тұрғындары мен жауынгерлері өз шаһарын жанқиярлықпен қорғады.
Ол кезде Отырар жай ғана елді мекен емес, бірнеше қорғаныс қабырғасы бар, ішкі құрылысы қалыптасқан ірі қала еді. Қамал қабырғалары, мұнаралар, қақпалар қаланы сыртқы жаудан қорғауға мүмкіндік берді.
Қоршау ұзарған сайын қала ішіндегі жағдай қиындай түсті. Азық-түлік қоры азайды. Бірақ қала қорғаушылары берілмеді.
Тарихи деректерде Отырардың құлауына байланысты түрлі мәліметтер кездеседі. Кейбір деректерде қаланың ішкі сатқындық салдарынан жау қолына өткені баяндалады. Қалай болғанда да, бірнеше ай бойы табанды қарсылық көрсеткен қала ақыры жау қолына түседі.
Отырардың құлауы – бір ғана шаһардың жеңілісі емес, сол дәуірдегі тұтас аймақтың саяси және мәдени өміріне әсер еткен тарихи оқиға еді.
ҚИРАҒАН ҚАЛА, ӨШПЕГЕН РУХ
Шапқыншылық салдарынан Отырар қатты қирады. Қала халқы ауыр қасіретке ұшырады. Бір кездері саудагерлердің дауысы естіліп, ұстаханалардан темір соғылған дыбыс шыққан, ғалымдар мен қолөнершілер өмір сүрген шаһардың орны қаралы мекенге айналды.
Бірақ Отырардың тағдыры осы жерден аяқталған жоқ.
Бұл – Отырар тарихының ең маңызды тұстарының бірі.
Қала қирағанымен, оның мәдени дәстүрі жойылған жоқ. Өйткені қаланың шынайы байлығы тек ғимараттарында немесе қорған қабырғаларында емес, оны мекендеген халықтың білімі мен тәжірибесінде, қолөнері мен мәдениетінде, рухани дүниесінде еді.
Уақыт өте келе Отырар қайтадан бой көтере бастады.
ҚАЙТА ЖАНҒАН ОТЫРАР
Моңғол шапқыншылығынан кейін Отырар өңірдегі тарихи маңызын біртіндеп қалпына келтірді. Қала Шағатай ұлысының, кейінгі саяси құрылымдардың құрамында болып, өзінің экономикалық және мәдени қызметін қайта жалғастырды.
XIV–XV ғасырларда Отырардың қайта өркендеу кезеңі басталды. Археологиялық зерттеулер осы дәуірде қалада тұрғын үйлердің, қоғамдық ғимараттардың, моншалардың, мешіттердің және өндірістік орындардың болғанын көрсетеді.
Қалада керамика өндірісі, металл өңдеу, зергерлік өнер және басқа да қолөнер түрлері дамыды. Сауда жолдарының қайта жандануы Отырардың экономикалық өміріне оң әсер етті.
Керуендер қайтадан қалаға келе бастады. Базарлар қайта ашылды. Шеберлер өз өнімдерін өндіріп, саудагерлер алыс өлкелермен байланысын жалғастырды.
Осылайша, бір кездері соғыс дауылынан қираған Отырар қайтадан тіршілік тынысын сезінді.
ОТЫРАР – ӨРКЕНИЕТТІҢ ӨШПЕС ІЗІ
Отырардың қайта гүлденуі – тарихтағы ерекше құбылыс. Себебі өркениеттің ғұмыры кейде бір қаланың тағдырымен өлшенбейді. Ғимараттар қирауы мүмкін, қорғандар құлауы мүмкін, бірақ халықтың мәдени жады мен дәстүрі сақталса, өркениет қайта жаңғырады.
Отырардың археологиялық қабаттары осыны дәлелдейді.
Бүгінде археологтар қазба жұмыстары барысында көне тұрғын үйлердің орындарын, көшелерді, қоғамдық ғимараттарды, өндірістік нысандарды және тұрмыстық бұйымдарды зерттеп келеді. Табылған әрбір жәдігер – өткен дәуірдің үнсіз куәгері.
Қарапайым қыш ыдыстың сынығы, көне теңге немесе зергерлік бұйым – біз үшін өткеннің бір бөлшегі ғана емес, сол дәуірдегі адамдардың тұрмыс-тіршілігі, талғамы, кәсібі мен мәдениеті туралы сыр шертетін құнды дерек.
Сондықтан Отырардың әрбір археологиялық қабаты – тарихтың ашылмаған парағы.
ТАРИХТАН ҚАЛҒАН САБАҚ
Отырар тарихына көз жүгірткенде, ең алдымен оның қасіреті емес, қайта жаңғыруға деген өміршеңдігі ойға оралады.
Отырар апаты бізге соғыстың адамзатқа әкелетін қасіретін көрсетсе, қаланың қайта гүлденуі – халықтың өмірге, еңбекке және болашаққа деген сенімінің қаншалықты мықты екенін аңғартады.
Отырар тағдыры – «қираған қала» туралы ғана әңгіме емес. Бұл – қайта тұра білген өркениеттің тарихы.
Оның тарихында елдік пен ерлік те, ғылым мен білім де, сауда мен қолөнер де, руханият пен мәдениет те тоғысқан.
Отырардан шыққан ұлы ойшыл Әбу Насыр әл-Фараби есімі де осы өркениеттік сабақтастықтың айқын көрінісі. Фарабтан шыққан ғұлама адамзаттың ғылымы мен философиясының дамуына өлшеусіз үлес қосты. Бұл Отырар өңірінің тек экономикалық емес, интеллектуалдық орталық болғанын да көрсетеді.
БҮГІНГІ ОТЫРАР
Бүгінде көне Отырардың орны – халқымыздың тарихи-мәдени мұрасын танытатын маңызды орындардың бірі. Мұнда жүргізіліп жатқан археологиялық зерттеулер көне шаһардың тарихын тереңірек тануға мүмкіндік беріп отыр.
«Отырар» мемлекеттік археологиялық музей-қорығы осы мұраны сақтау, зерттеу және көпшілікке насихаттау бағытында маңызды жұмыстар атқарады. Музей экспозицияларында сақталған жәдігерлер арқылы келушілер Отырардың қалыптасуы мен гүлденуінен бастап, оның басынан өткерген тарихи сынақтары мен кейінгі қайта жаңғыруына дейінгі кезеңдермен таныса алады.
Көне шаһардың орнына аяқ басқан адам ерекше сезімге бөленеді. Қираған қабырғаларға қарап тұрып, бір кездері осы жерде адамдардың тіршілік еткенін, базарларда сауда жүргенін, шеберлердің қолынан бұйымдар туғанын, білімді жандардың ғылыммен айналысқанын ойлайсың.
Бүгін үнсіз жатқан көне қаланың әрбір тасы бізге тарихтың бір сырын айтып тұрғандай.
ӨШПЕГЕН ӨРКЕНИЕТ
Отырардың тарихы – қасірет пен қайта жаңғырудың, құлдырау мен өрлеудің, өлім мен өмірдің арасындағы мәңгілік күрестің шежіресі.
Отырар бір кездері отқа оранды. Қорғандары қирады. Халқы ауыр қасіретті бастан өткерді. Бірақ оның рухы жоғалған жоқ. Қала қайта бой көтерді. Саудасы жанданды. Қолөнері өркендеді. Мәдениеті жалғасты.
Сондықтан Отырарды «қираған қала» деп қана атау оның мыңжылдық тарихына жасалған қиянат болар еді. Отырар – қирағаннан кейін қайта жаңарған, уақыттың талай сынағына төтеп берген өміршең өркениеттің символы.
Бүгінде оның топырағында жатқан әрбір жәдігер, әрбір қабырға, әрбір археологиялық қабат – ата-бабаларымыздың өткен өмірінен сыр шертеді. Ал сол мұраны сақтау – бүгінгі ұрпақтың тарихи жауапкершілігі.
Отырардың тарихы бізге бір маңызды ойды ұқтырады: қалаларды жау қиратуы мүмкін, бірақ өркениеттің рухын жою мүмкін емес.
Ғасырлар өтеді. Ұрпақтар ауысады. Бірақ Отырардың аты өшпейді. Өйткені ол – Ұлы даланың тарихында өзіндік із қалдырған, талай өркениеттің тоғысын көрген, қасіреттен кейін қайта гүлдей білген қасиетті шаһар.
Отырардың үнсіз жатқан төбелері бүгінде өткеннің ғана емес, болашақтың да аманатын арқалап тұр.
Наушабаев Нұрсұлтан Қайратұлы, «Отырар» мемлекеттік археологиялық музей-қорығы РМҚК-ның экскурсия жетекшісі.
